ویژه های مشرق

*********

ایران، در پی دعوت به حضور در اجلاس شرم‌الشیخ و پس از بررسی دقیق ابعاد سیاسی، حقوقی و منطقه‌ای این دعوت، تصمیم به عدم مشارکت در آن گرفت، این تصمیم مبتنی بر اصول سیاست خارجی ایران و در راستای حفظ منافع ملی و منطقه‌ای اتخاذ شد.

برخی روزنامه‌های اصلاح‌طلب با ذهنی ساده از وضعیت موجود اجلاس قاهره را پنجره دیپلماسی خوانده و آن را فرصتی برای مذاکره مستقمی با ترامپ می‌دانند، روزنامه شرق در گزارشی نوشته است:

فرصت‌هایی از این دست، هرچند محدود و پرریسک، نباید از دست برود؛ زیرا غیبت ایران در چنین مجامعی، عملا میدان را برای رقبا و مخالفان باز می‌گذارد تا در غیاب صدای تهران، روایتی یک‌سویه از تحولات خاورمیانه ارائه دهند». به باور او، «حضور سنجیده و حساب‌شده حتی در سطوح میانی، می‌تواند گام کوچک، اما راهبردی در راستای بازگشت تدریجی ایران به صحنه دیپلماسی فعال منطقه‌ای باشد!

روزنامه آرمان‌ملی نیز در گزارشی با عنوان «آزمون دیپلماسی در شرم‌الشیخ» می‌نویسد:

شرکت کردن یا نکردن ایران در اجلاس شرم‌الشیخ تصمیمی است که مستقیماً به وزارت خارجه بازمی‌گردد، اما بر اساس پرس‌وجویی که از مقامات مطلع داشتم، ایران در این اجلاس شرکت نخواهد کرد. از نگاه جمهوری اسلامی، حضور در نشستی که نمایندگان اسرائیل نیز ولو به‌صورت غیرمستقیم حضور دارند، به معنای به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی تلقی می‌شود و با اصول سیاست خارجی ایران مغایرت دارد.

روزنامه هم‌میهن نیز با انتقاد شدید از عدم حضور ایران در ایران نشست به نقل از عمادالدین باقی نوشته است:

وقتی که بدون حضور شما برای منطقه برنامه‌ریزی کردند آنوقت خطر جنگ و تهدید بیشتر خواهد شد و حضور شما ولو در سطح پایین، برای پیشگیری از آن لازم بود. درست است که برای دفع خطر باید قدرتمند شد اما به جز اینکه قدرتمند شدن به اقتصاد قوی، تعامل جهانی و فناوری نیاز دارد طرف مقابل هم خودش را قدرتمند می‌کند. قدرتمند شدن هم به تنهایی کافی نیست. عقل حکم می‌کند که از دیپلماسی نیز به عنوان ابزاری برای قدرتمند شدن و دفع تهدید استفاده شود. ویتنامی‌ها در حالی که زیر بمباران بودند و با آمریکایی‌ها جنگ چریکی می‌کردند مذاکره صلح انجام می‌دادند. این رویه بسیاری از کشورها و ملت‌ها برای مقابله با جنگ و تجاوز قدرت‌های سلطه‌گر بوده است!

برای عدم شرکت تهران در اجلاس شرم‌الشیخ به ۴ مورد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. حضور در اجلاس شرم‌الشیخ به معنای تأیید ضمنی طرح‌هایی است که با منافع ملت‌های منطقه، به‌ویژه مردم فلسطین، در تعارض است. این اجلاس، که با محوریت طرح موسوم به «سازش ابراهیم» برگزار می‌شود، در عمل به عادی‌سازی روابط کشورهای منطقه با رژیم صهیونیستی و پذیرش نقش رهبری آمریکا در منطقه منجر خواهد شد. چنین رویکردی با سیاست‌های اصولی جمهوری اسلامی ایران، که بر حمایت از ملت‌های مظلوم و مقاومت در برابر سلطه‌گری استوار است، همخوانی ندارد.

۲. مشارکت در این اجلاس، به‌منزله مذاکره با حامیان و عاملان جنایات گسترده در غزه و دیگر مناطق است. آمریکا و اسرائیل، با سابقه طولانی در ارتکاب اقدامات غیرقانونی و نقض حقوق بشر، از جمله کشتار جمعی مردم فلسطین و تحمیل جنگ‌های متعدد، نمی‌توانند به‌عنوان شرکای قابل اعتماد در مذاکرات صلح مطرح شوند. حضور ایران در چنین فرایندی به معنای مشروعیت‌بخشی به این اقدامات خواهد بود.

۳. تجربه‌های پیشین، نشان‌دهنده بدعهدی مکرر آمریکا در مذاکرات و توافق‌های بین‌المللی است. نمونه بارز این بدعهدی، خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام و اعمال فشارهای غیرقانونی علیه ایران است. همچنین، اسرائیل بارها تعهدات خود در توافق‌های آتش‌بس با کشورهای منطقه را نقض کرده است. این سوابق منفی، اجلاس شرم‌الشیخ را به فرایندی نمایشی و بی‌اعتبار تبدیل می‌کند.

۴. اجلاس شرم‌الشیخ، با توجه به اهداف اعلام‌شده و ترکیب شرکت‌کنندگان، در جهت پیشبرد طرح‌هایی است که به زیان منافع ملت‌های منطقه عمل می‌کند. این اجلاس، به‌جای تمرکز بر حل ریشه‌ای بحران‌ها، به دنبال تحکیم نفوذ آمریکا و اسرائیل در منطقه است. چنین فرایندی با سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران، که بر استقلال منطقه‌ای و حمایت از محور مقاومت تأکید دارد، مغایرت دارد.

بر این اساس، دولت ایران، با تکیه بر اصول سیاست خارجی خود و در راستای حفظ منافع ملی و حمایت از ملت‌های منطقه به‌ویژه مردم فلسطین، تصمیم به عدم حضور در اجلاس شرم‌الشیخ گرفت. با این حال برخی در داخل و خارج تلاش دارند این تصمیم را به فرصت‌سوزی در سیاست خارجی ایران به خصوص در ارتباط با تنش زدایی با آمریکا و بیرون ماندن از ساز و کارهای منطقه‌ای تعبیر کنند!

*********

دو سال پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، شرایط منطقه خاورمیانه و غرب آسیا تغییرات چشمگیری نسبت به گذشته کرده‌است. برخی رسانه‌های اصلاح‌طلب در تلاش هستند تغییرات منطقه را به معنای ضعف مقاومت جا بزنند.

روزنامه هم‌میهن نزدیک به اصلاح‌طلبان ساختاری در تحلیلی پیرمون وضعیت منطقه و نقش دبر شعام نوشته است:

در طول جنگ ۱۲ روزه و حملات جسته و گریخته اسرائیل در دو سال گذشته به خاک و منافع ایران در منطقه، گروه‌های مسلح عراقی تلاش کردند خود را از مخمصه بیرون نگه دارند و وارد نبرد مستقیم با اسرائیل یا نیروهای آمریکایی مستقر در خاک عراق نشوند. تنها نیروی متحد ایران که در طول گذشته همچنان فعالانه با اسرائیل می‌جنگد، انصارالله یمن است.

این روزنامه در ادامه می‌نویسد:

*********

پس از اجرای مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌ها روی کاغذ برخی اصلاح‌طلبان در تلاش هشتند با فشار روی رئیس‌جمهور او را به سوی گفتگوی مستقیم با آمریکایی‌ها هدایت کنند، روزنامه شرق با بی ثمر خواندن خروج از NPT نوشته است:

با وجود تدوین حدود ۱۵ طرح برای خروج ایران از معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای (NPT)، مجلس در جلسه غیرعلنی اخیر، این موضوع را در دستور کار قرار نداد و تلاش نمایندگان تندرو و جریان پایداری برای پیشبرد طرح ناکام ماند.ابراهیم رضایی، نماینده اصولگرا، تأیید کرد که پیشنهادهای متعددی درباره خروج از NPT مطرح است، اما تاکنون تصمیمی نهایی گرفته نشده و چنین اقدامی به اجماع ملی نیاز دارد.

شرق همچنین نوشته است:

او با این حال معتقد است ادامه همکاری با آژانس و ماندن در NPT به نفع ایران نیست.عباس گودرزی، سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس، گفت محور اصلی جلسه غیرعلنی «اسنپ‌بک» بوده و نه خروج از NPT. به گفته او، مکانیسم ماشه دیگر اعتباری ندارد و بیشتر جنبه روانی دارد. او تأکید کرد ایران در برابر زیاده‌خواهی‌های آمریکا و اروپا تسلیم نمی‌شود.در مجموع، موضوع خروج از NPT همچنان محل بحث است، اما مدیریت مجلس و مخالفت‌های درون‌ساختاری نشان می‌دهد تصمیم نهایی به این زودی گرفته نخواهد شد و نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر و اجماع ملی است.

روزنامه سازندگی دیگر روزنامه اصلاح‌طلب نیز با سرگردان خواندن پزشکیان میان تحریم‌ها و وعده‌های روی هوای رئیس‌جمهور نوشته است.

دولت پزشکیان با فعال‌شدن مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌ها، ناگزیر شده به‌جای برنامه‌ریزی بلندمدت، همچون آتش‌نشان‌ها، بی‌وقفه درگیر مهار بحران‌های روزانه شود؛ از کمبود دارو تا نوسان ارز و … . در چنین وضعیتی، سیاست‌گذاری به واکنش بدل می‌شود و توسعه، قربانی اضطرار و بقا می‌گردد. “سازندگی” به بررسی این موضوع پرداخته است.

یک ســال پس از وعده‌هایی برای عبور از بحران، پزشــکیان و همکارانــش در دولت، ناگهان با تحریم‌های خردکننده‌ای روبه رو شــده اند که اساس دولت او و مردم ایران را هدف قــرار داده اند و دولت را از مســیر برنامه ریزی بلندمدت منحــرف کرده و به جبهــه تأمین روزانه نــان، دارو و آرامش روانی مردم کشانده اســت. دولت پزشــکیان که بنا بود فرصتی برای توسعه باشد با فعال شدن مکانیسم ماشه رسما به دولتی برای تأمین معیشــت تبدیل شــد.

درباره فشارهای جدید و فاز اثرگذاری روی تصمیمان دولت بیان چند نکته ضروری است:

1- اصلاح‌طلبان با اصرار و بر تداوم مذاکرات ضمن اتلاف زمان، شرطی کردن تدبیر امور و نادیده گرفتن توان داخلی به قمار دست زده و سرمایه سیاسی-اجتماعی را هدر می‌دهند.

2- چپ‌ها اعتقادی به برنامه جایگزین نداشته و تنها برنامه را در مذاکره با غرب بالاخص آمریکا تفسیر و تعبیر می‌کنند، اداره و تدبیر امور را تاحصول نتیجه مذاکرات معلق باقی گذاشته و چشم انتظار نتایج نشسته‌اند.

3- اصلاح‌طلبان حفظ آستانه تحمل اجتماعی را آتش‌نشانی خوانده و آن را تحقیر می‌کنند، تشدید این ماجرا باعث تصمیم‌سازی‌های غلط خواهد شد.

*********

با مرگ رسمی توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ موسوم به برجام، ایران بار دیگر تحت تحریم‌های بین‌المللی قرار گرفت. روزنامه‌های اصلاح‌طلب با تراژیک خواندن این موضوع تلاش دارند همچنان پرونده مذاکره را باز بگذارند.

روزنامه سازندگی با آخرالزمانی خوانده وضعیت موجود نوشته است:

به هر حال کار از کار گذشت و اقتصاد ایران در تله اسنپ‌بک گرفتار شد و چنانکه شرح داده شد این گرفتاری به مذاق گروهی از سیاستمداران ایران خوش آمده است. خوشحالی این گروه از تحریم‌ها بیش از آنکه ریشه در سرنوشت مردم داشته باشد، ناشی از منافع سیاسی و اقتصادی خاص آنهاست. تضاد آشکار میان واکنش این سیاستمداران و احساس عمومی جامعه نشان می‌دهد که شکاف میان نخبگان و مردم تا چه حد عمیق شده است؛ شکافی که حشمت‌الله فلاحت‌پیشه و محمدرضا جوادی‌یگانه نیز در نقدهای خود به آن اشاره کرده‌اند.

در بخشی دیگر از این گزارش آمده است:

به همین دلیل می‌توان گفت، عده‌ای از سیاستمداران از تحریم مجدد ایران خوشحال شدند چون آن را فرصتی برای تضعیف رقیب سیاسی، تثبیت گفتمان خود، بهره‌برداری اقتصادی از فضای غیرشفاف و تقویت مشروعیت ایدئولوژیک‌شان می‌دانند حتی اگر این امر به بهای فرسایش بیشتر زندگی مردم تمام شود. در نهایت، تحریم‌ها بیش از آنکه حربه‌ای سیاسی برای اثبات درستی یا نادرستی یک گفتمان باشند، واقعیتی تلخ برای میلیون‌ها ایرانی است که بار سنگین آن را بر دوش می‌کشند.

روزنامه هم‌میهن دیگر روزنامه اصلاح‌طلب نیز همچنان روی اسب بازنده اروپا و آمریکا شرط‌بندی کرده و با نگارشی متنی شرق ستیزانه می‌نویسد:

ممکن است که روسیه و چین بگویند ما تلاش خود را کردیم که این اتفاق رخ ندهد اما در نهایت قطعنامه‌ها بازگشت. بعد از آن هم به عنوان کشورهایی که روزی به این قطعنامه‌های تحریمی رای موافق دادند، خود را متعهد بدانند که آن‌ها را رعایت کنند. در این صورت شرایط دور زدن تحریم‌ها برای ایران سخت و انتخاب‌هایش محدود می‌شود. بسیاری از کشورها در این شرایط با ایران کار نمی‌کنند. در ادامه اگر تصویب قطعنامه‌ای ذیل ماده ۴۲ فصل هفتم در دستور کار قرار بگیرد، فارغ از این که روسیه و چین آن را وتو کنند یا نه، زمینه را برای اقدامات نظامی فراهم می‌کنند.

فعال شدن مکانیسم ماشه، اگرچه در ظاهر یک اقدام حقوقی در چارچوب برجام است، اما در واقع گامی سیاسی برای فشار مضاعف بر ایران است. آمریکا و تروئیکای اروپا می‌خواهند از ابزار تهدید استفاده کنند تا امتیاز بگیرند.

اما تجربه نشان داده تهدید زمانی اثر دارد که طرف مقابل واکنشی نداشته باشد. امروز ایران ابزار واکنش را در اختیار دارد و می‌تواند قواعد بازی را تغییر دهد، در تغییر این بازی غرب جایی نخواهد داشت.

ایران با اعمال اسنپ بک از توافق قاهره خارج خواهد شد. معنای خروج از توافق قاهره صفر شدن دسترسی ها و بازرسی ها در ایران است.

استراتژی ‘دسترسی صفر’ از جانب ایران همان خروج عملی از NPT است بدون اینکه تبعات منفی آن را داشته باشد.

۴-ایران مذاکرات با اروپا را قطع خواهد کرد.

*********

شورای امنیت سازمان ملل که شب گذشته برای رای‌گیری درباره پیش‌نویس قطعنامه‌ ارائه شده از سوی روسیه و چین برای تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ نشست برگزار کرد،به سبب کارشکنی قابل پیش بینی غربی‌ها به این قطعنامه رای نداد.

بازگشت تحریم‌ها و مرگ برجام در رسانه‌های اصلاح‌طلب مورد تحلیل قرار گرفته است، روزنامه‌هم میهن خواهان مذاکره برای رفع تحریم شده و با بزرگنمایی آن نوشته است:

عده‌ای در ایران آنها را کاغذپاره می‌نامیدند و عده‌ای دیگر هم آن را نعمت تلقی می‌کردند. هر چه بود، تحریم‌هایی که شش قطعنامه متوالی سازمان ملل متحد بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ علیه ایران وضع کردند، بسیار گسترده و جامع بودند و بسیاری از بخش‌های اقتصادی ایران را تحت تاثیر قرار دادند.رشد اقتصادی ایران که تا پیش از تحریم‌ها در حدود ۶ درصد در سال رسیده‌بود، با تشدید تحریم‌ها در سال ۲۰۱۲ بر اساس آمار به منفی ۸ درصد رسید. براساس تخمین جیکوب لو، وزیر خزانه‌داری آمریکا در سال ۲۰۱۵، تحریم‌ها باعث شد که اقتصاد ایران بین ۱۵ تا ۲۰ درصد کوچک‌تر از حجمی باشد که بدون تحریم‌ها می‌توانست به آن برسد.

در بخش دیگری از این گزارش آمده است:

اثر تحریم‌ها زمانی مشخص شد که آذرماه سال ۱۳۹۲، چند ماه بعد از آغاز به کار دولت روحانی، با توافق موقت ژنو بین ایران و آمریکا برای توقف اجرای بخشی از تحریم‌ها، بلافاصله تورم تقریباً نصف شد و انقباض اقتصادی کشور متوقف شد و در پایان سال ۱۳۹۳، ایران بعد از تحمل ۸ فصل متوالی رشد منفی اقتصاد، مجدداً رشد مثبت را تجربه کرد و رشد اقتصادی به ۳ درصد رسید.

روزنامه اعتماد نیز راه‌حلی جز مذاکره مستقیم نیافته و می‌نویسد:

توقع و انتظار جامعه و جریانات سیاسی این بود که در سفر رییس‌جمهور به نیویورک اتفاقی بین ایران و امریکا رخ دهد و بخشی از مشکلات فی‌مابین حل و فصل شود. در واقع این توقع وجود داشت که فرآیندی که در دوران سید محمد خاتمی و دولت اصلاحات آغاز شده و به اتمام نرسیده بود و در دولت حسن روحانی هم نتیجه‌ای در بر نداشت در این دولت تعیین تکلیف شود، اما متاسفانه با مواضعی که امریکای مدل ترامپ اتخاذ کرد و فشارها و تهدیداتی که علیه ملت ایران وارد ساختند، از قبل مشخص بود که امکان دستیابی به یک درک مشترک ممکن نیست. در این شرایط مقام معظم رهبری رهنمودهای لازم را با مردم، دولت و فعالان سیاسی در میان گذاشتند و نهایتا سفر رییس‌جمهور به نیویورک انجام شد.

سال پیش گفته می‌شد با رسیدن به ۱۴۰۴ تحریم‌های شورای امنیت حذف و اقتصاد ایران شکوفا می‌شود، اما امروز واقعیت چیز دیگری است. متن قصد مقصر دانستن ندارد بلکه بر ثبت واقعیت‌ها و یادگیری از تاریخ تأکید دارد.

غرب در پی اجرای مکانیسم ماشه و بازگرداندن ۶ قطعنامه تحریمی است. ایران در ماه‌های اخیر بر دو راهبرد حرکت کرده: حفظ انسجام داخلی و تلاش برای توقف ماشه با استفاده از ابزارهای سیاسی و فنی. مذاکرات با ایده‌های بین‌المللی شکل گرفت و ایران نهایت انعطاف را نشان داد، اما جامعه ایرانی توافق هرشرطی را نمی‌پذیرد و تنها در صورت حفظ منافع و امنیت ملی حمایت می‌کند.

دو محور اصلی مذاکرات، مواد غنی‌شده و گفت‌وگو با آمریکا بود. ایران در برخی پیشنهادها مانند تبادل مواد غنی‌شده انعطاف داشت و مذاکره مستقیم با ۱+۵ را هم پذیرفت، اما طرف غربی مطالبات تازه‌ای چون محدودیت موشکی را اضافه کرد و در مقابل فقط تعویق ماشه را پیشنهاد داد، نه لغوش. این شرایط توافق را ناممکن ساخت.

اروپایی‌ها در عمل پیشنهادهای ردشدنی مطرح کردند و تصورشان این بود ایران پیشنهادهای ضعیف را می‌پذیرد؛ برداشتی که با برخی مواضع داخلی تقویت شد. امروز روشن‌تر از قبل می‌توان گفت هر اقدامی که انسجام داخلی ایران را تضعیف کند، به نفع دشمن تمام می‌شود.

با ترسیم چنین وضعیتی همچنان تندروهای جناح چپ روی اصل مذاکره با ترامپ اصرار داشته و با دادن آدرس‌های غلط فرصت‌های موجود را تباه می‌کنند، این پافشاری تا حدی است که برخی طرح استعفای پزشکیان را علنی کرده‌اند!